Đến nội dung

Top 5 lưu ý về bếp ăn tập thể ai vận hành cũng cần nhớ

Phạm Thanh Lộc · Giảng viên chính HACCP, ISO 22000 và vận hành sản xuất ·

Top 5 lưu ý về bếp ăn tập thể mà đội ngũ luôn kiểm tra trước

Trong nhiều năm đi cùng các bếp ăn tập thể, chúng tôi nhận ra phần lớn rủi ro không nằm ở một lỗi lớn, mà ở vài thói quen nhỏ bị bỏ quên. Vì vậy, khi được hỏi điều gì quan trọng nhất, chúng tôi thường bắt đầu bằng năm việc cốt lõi sau. Mỗi việc gắn với một kiểu rủi ro khác nhau, và bỏ sót một việc thì các việc còn lại cũng khó bù đắp hoàn toàn.

Năm việc đó gồm: kiểm soát nguồn thực phẩm, tách khu sơ chế sống với khu nấu chín, bảo quản đúng nhiệt độ cùng lưu mẫu, giữ lịch vệ sinh và xử lý côn trùng, cuối cùng là đào tạo nhân sự bếp. Chúng tôi áp dụng cách nhìn này cho bếp trường mầm non, tiểu học, trung học và cả bếp phục vụ khu công nghiệp. Quy mô khác nhau thì độ chi tiết khác nhau, còn năm hướng chính thì gần như không đổi.

Vì sao chúng tôi chọn đúng năm điểm này

Khi làm việc với nhiều bếp, chúng tôi thường cân nhắc ba câu hỏi. Rủi ro này xảy ra thường xuyên đến mức nào trong thực tế? Nếu sự cố xảy ra, học sinh và nhân viên bị ảnh hưởng ra sao? Và quan trọng nhất, điều đó có thể kiểm chứng bằng hồ sơ và quan sát hằng ngày, hay chỉ nằm trên lời nói?

Danh sách này phục vụ được nhiều đối tượng cùng lúc. Ban giám hiệu cần nắm bức tranh tổng thể. Kế toán cần theo dõi chi phí duy trì. Nhân viên bếp cần việc cụ thể để làm đúng mỗi ngày. Phụ huynh thì muốn biết con mình đang ăn gì và ăn ở đâu. Chúng tôi viết theo hướng để tất cả những người đó đều có thể đọc và hiểu.

Cần nói rõ, năm điểm này không thay thế các quy định pháp luật về an toàn thực phẩm. Anh chị vẫn nên đối chiếu với văn bản hiện hành mới nhất trước khi áp dụng vào bếp của mình.

Kiểm soát nguồn gốc thực phẩm và kiểm thực ba bước

Nguồn gốc là điểm xuất phát của mọi rủi ro. Một lô thịt không rõ xuất xứ, dù nấu chín kỹ đến đâu, vẫn mang theo nguy cơ từ trước khi vào bếp. Chúng tôi luôn khuyên các bếp chỉ nhập hàng từ nhà cung cấp có hóa đơn, giấy chứng nhận và thông tin truy xuất rõ ràng. Mua hàng trôi nổi, không ai chịu trách nhiệm, là khoản tiết kiệm rất đáng trả giá.

Kiểm thực ba bước nghĩa là kiểm tra ở ba thời điểm: khi nhận hàng, trong lúc chế biến, và với thành phẩm trước khi chia suất. Mỗi lần kiểm đều cần ghi vào sổ, có chữ ký người thực hiện. Bếp cần theo dõi ba mốc sau:

  • Kiểm nguyên liệu đầu vào: tên hàng, số lượng, nhà cung cấp, tình trạng bên ngoài.
  • Kiểm trong quá trình chế biến: nhiệt độ nấu, thời gian, vệ sinh dụng cụ.
  • Kiểm thành phẩm trước khi chia: màu, mùi, nhiệt độ giữ nóng hoặc giữ lạnh.

Khi có nghi ngờ ngộ độc, sổ kiểm thực ba bước giúp khoanh vùng nguyên nhân nhanh hơn rất nhiều. Chúng tôi hiểu bếp nhỏ khó kiểm đủ mọi lô hàng mỗi ngày. Khi đó nên ưu tiên các nhóm dễ hỏng như thịt, thủy sản, sữa và sản phẩm từ sữa, vì đây là nhóm có nguy cơ cao nhất.

Tách khu sơ chế sống và khu nấu chín

Vi khuẩn từ thực phẩm sống có thể lan sang thức ăn đã chín qua thớt, dao, tay người hay mặt bàn. Đây là nguyên nhân quen thuộc của nhiều vụ ngộ độc tập thể. Nguyên lý tách biệt chỉ nhằm một mục đích: chặn đường lan truyền ngay từ đầu.

Có một bếp tiểu học ở ngoại thành mà đội ngũ từng hỗ trợ rà soát hồ sơ. Bếp này phân màu thớt và dao rất đầy đủ, mỗi màu ứng với một nhóm nguyên liệu. Nhưng khi quan sát thực tế, khu sơ chế rau và khu sơ chế thịt sống lại nằm sát nhau, nhân viên đi lại liên tục trong ca. Phân màu đúng mà bố trí sai thì màu sắc gần như vô nghĩa.

Nguyên tắc này gắn chặt với quy trình bếp ăn một chiều, nghĩa là thực phẩm và con người chỉ đi theo một hướng: từ tiếp nhận, qua sơ chế, chế biến, rồi tới chia suất. Bếp chưa đủ diện tích thì nên đánh giá lại luồng di chuyển thực tế trước khi mua thêm dụng cụ.

Bảo quản đúng nhiệt độ và lưu mẫu thức ăn

Bảo quản lạnh và đông giúp làm chậm vi sinh vật phát triển. Mỗi nguyên liệu lại có khoảng nhiệt độ riêng, nên không thể áp một mức chung cho tất cả. Rau củ, thịt và thủy sản để lẫn trong cùng ngăn mát mà không phân vùng thì vẫn có nguy cơ lây nhiễm chéo ngay trong tủ lạnh. Anh chị có thể đọc thêm cách bảo quản thực phẩm trong bếp ăn tập thể để hiểu cách phân vùng cụ thể.

Lưu mẫu là giữ lại một phần thức ăn của mỗi bữa, bảo quản đúng điều kiện và ghi rõ ngày giờ lấy mẫu. Đó là bằng chứng của bữa ăn hôm đó, dùng khi cần truy xuất. Chúng tôi từng thấy nhiều bếp có quy trình lưu mẫu trên giấy rất chi tiết, nhưng ghi chép cẩu thả, thiếu giờ hoặc thiếu chữ ký, nên khi cần thì hồ sơ đó không dùng được. Chúng tôi đã trình bày kỹ quy trình và thời gian lưu mẫu trong bài cách lưu mẫu thức ăn đúng chuẩn.

Thời gian lưu mẫu cụ thể có thể được điều chỉnh theo từng giai đoạn, nên anh chị cần kiểm tra văn bản mới nhất trước khi áp dụng.

Lịch vệ sinh, côn trùng và chất thải

Vệ sinh không chỉ là lau dọn buổi sáng. Cần có lịch theo ngày, theo tuần và định kỳ dài hơn, và mỗi lần làm đều được ghi lại. Một bếp sạch lúc bảy giờ sáng vẫn có thể bẩn lúc ba giờ chiều nếu không ai theo lịch làm lại giữa ca.

Côn trùng như ruồi, gián, chuột là kênh mang mầm bệnh rất thực tế, và điều này đúng với cả bếp mới xây. Cách kiểm soát không quá phức tạp: bịt kín các lỗ hổng ở tường và cống, đựng thực phẩm trong hộp có nắp, xử lý rác trong ngày. Việc xử lý chất thải cũng cần giao cho một người cụ thể, tránh tình trạng ai cũng nghĩ đó là việc của người khác.

Chi phí duy trì khâu này không nhỏ, nhất là với bếp quy mô vừa và lớn. Dù ngân sách có thể cân đối nhiều khoản, chúng tôi vẫn khuyên không nên cắt giảm vệ sinh, vì hậu quả khi xảy ra sự cố thường tốn kém hơn rất nhiều so với chi phí phòng ngừa.

Đào tạo nhân sự và nhắc lịch để không ai bị bỏ sót

Nhân viên bếp là người tiếp xúc thức ăn mỗi ngày, nhiều hơn bất kỳ ai trong trường. Kiến thức của họ quyết định phần lớn chất lượng an toàn, và trong nhiều trường hợp còn ảnh hưởng hơn cả thiết bị hiện đại. Vì vậy, tập huấn kiến thức an toàn thực phẩm định kỳ cho nhân viên bếp luôn là việc chúng tôi đặt ưu tiên cao, dù lịch học của trường có bận đến đâu.

Khó khăn thực tế là theo dõi ai đã tập huấn, ai sắp hết hạn và ai còn thiếu giấy xác nhận. Một đơn vị có nhiều điểm bếp mà chúng tôi từng làm việc đã gặp đúng tình huống này: nhân sự nghỉ giữa năm, người mới chưa kịp học, và không ai phát hiện cho tới khi đoàn kiểm tra hỏi tới. Để tránh lặp lại, họ chuyển sang dùng MONA Mail để gửi email nhắc lịch tập huấn theo từng nhân viên, tự gửi file xác nhận tham dự và tổng hợp báo cáo định kỳ cho ban giám hiệu. Không còn ai phải gõ tay từng email cho hàng chục nhân sự.

Ngoài kiến thức chuyên môn, bếp còn cần quản lý sức khỏe và vệ sinh cá nhân, như rửa tay đúng cách trước ca làm. Một người đang bệnh đường ruột mà vẫn đứng bếp là nguồn lây rất nguy hiểm, dù mọi quy trình khác đều đúng. Tần suất tập huấn tùy thuộc ngân sách và thời gian của nhà trường, nhưng chúng tôi khuyên giữ ít nhất một buổi mỗi học kỳ.

Những sai lầm chúng tôi thường gặp khi áp dụng

Sai lầm phổ biến nhất là làm hồ sơ rất đẹp nhưng không thực hiện đều mỗi ngày. Sổ sách ghi chép gọn gàng, nhưng nhiệt độ tủ mát không ai thực sự đo và ghi. Chúng tôi từng thấy bếp sửa sổ sách ngay trước khi đoàn kiểm tra đến, và đó là dấu hiệu rất dễ nhận ra với người có kinh nghiệm.

Sai lầm thứ hai là chỉ làm nghiêm túc khi có thanh tra. Một bếp an toàn là bếp làm đúng quy trình cả những ngày không có ai đến kiểm tra. Đây cũng là lý do chúng tôi nhấn mạnh tập huấn định kỳ: mục tiêu là biến kiến thức thành thói quen, thay vì thứ chỉ nhớ ra khi bị hỏi.

Câu hỏi thường gặp về bếp ăn tập thể

Bếp ăn tập thể phải lưu mẫu thức ăn trong bao lâu?

Thời gian lưu mẫu do quy định hiện hành quyết định, thường tính theo số giờ sau bữa ăn. Con số này có thể thay đổi theo từng giai đoạn, nên anh chị cần đối chiếu văn bản mới nhất trước khi áp dụng.

Bếp quy mô nhỏ có cần làm đủ cả năm lưu ý không?

Cần, nhưng mức đầu tư nên phù hợp quy mô thực tế. Bếp nhỏ có thể đơn giản hóa mặt bằng và thiết bị, nhưng không nên bỏ qua ghi chép và đào tạo nhân sự, hai phần ít tốn chi phí nhất mà hiệu quả lại cao.

Ai chịu trách nhiệm chính về an toàn trong bếp ăn tập thể?

Thường là ban giám hiệu, cùng người phụ trách bếp trực tiếp mỗi ngày. Từng việc, từ nhận hàng đến lưu mẫu, nên được giao rõ cho một người cụ thể.

Có cần đào tạo an toàn thực phẩm riêng cho nhân viên bếp không?

Có, và nên làm định kỳ chứ không chỉ một lần khi mới vào làm. Kiến thức của nhân viên bếp ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn của cả bữa ăn.

Làm sao biết bếp ăn tập thể đã đạt yêu cầu hay chưa?

Cách đơn giản là đối chiếu từng mục với quy định hiện hành, rồi tự kiểm tra định kỳ theo danh mục đó. Nếu còn băn khoăn, nên nhờ đơn vị chuyên môn đánh giá thực tế tại bếp thay vì chỉ tự đoán.

Người chia sẻ

Phạm Thanh Lộc, Giảng viên chính HACCP, ISO 22000 và vận hành sản xuất

Phạm Thanh Lộc

Giảng viên chính HACCP, ISO 22000 và vận hành sản xuất

Kỹ sư công nghệ thực phẩm, 12 năm làm QA rồi trưởng bộ phận đảm bảo chất lượng ở nhà máy sữa và nhà máy bia; phụ trách khoá HACCP và ISO 22000, khoá chế biến bảo quản, phần thực hành tại doanh nghiệp.

HACCPISO 22000GMP và SSOPđánh giá nội bộvận hành dây chuyền

Phụ trách khoá

Bài viết của giảng viên →

Bài viết liên quan